جوگرافیای ڕۆژهەڵاتی کوردستان

نووسینی : شیروان برایم خواز
کوردستانی ئێران کە بە “ڕۆژهەڵاتی کوردستان” ناسراوە، لە نیوەی باکووری ڕۆژئاوای وڵاتی ئێران دەکەوێت و بەشێکی سەرەکی و ستراتیژیی کوردستانی گەورە پێکدەهێنێت. لە ڕووی شوێنی جوگرافییەوە، ئەم ناوچەیە بە درێژایی زنجیرە چیاکانی زاگرۆس هەڵکەوتووە و لە باکوورەوە لە سنوورەکانی کۆماری ئازەربایجان و ئەرمەنستان (ناوچەی ماکۆ) دەست پێدەکات و بەرەو باشوور تا پارێزگای ئیلام و ناوچە لوڕنشینەکان درێژ دەبێتەوە. لە ڕووی سنووریشەوە، لە لای ڕۆژهەڵاتەوە لەگەڵ پارێزگاکانی زەنجان، هەمەدان و مەرکەزی هاوسنوورە، و لە لای ڕۆژئاواشەوە بە درێژایی سەدان کیلۆمەتر هاوسنوورە لەگەڵ باشووری کوردستان (عێراق) و بەشێک لە باکووری کوردستان (تورکیا)، کە ئەمەش پێگەیەکی جوگرافیی گرنگی پێبەخشیوە وەک پردێک لە نێوان ناوچە جیاوازەکانی کوردستان.

⬅️سەبارەت بە ڕووبەری ئەم ناوچەیە، هەرچەندە چوار پارێزگا سەرەکییەکە (ورمێ، سنە، کرماشان و ئیلام) نزیکەی ١٧٠٬٠٠٠ کم٢ پێکدەهێنن، بەڵام بە لەبەرچاوگرتنی ناوچە کوردنشینەکانی لوڕستان و دەوروبەری، ئەم ئەندازەیە لە سەرچاوە مێژوویی و نەتەوەییەکاندا بە نزیکەی ٢٦٩٬٤٤٩ کم٢ خەمڵێندرێت.
لە ڕووی ئیدارییەوە، ڕۆژهەڵاتی کوردستان بەسەر پێنج پارێزگای سەرەکی و چەندین ناوچەی جیاوازدا دابەش بووە. کرماشان وەک گەورەترین شار و ناوەندی بازرگانی، شارەکانی ئارووناوا، پاوە، جوانڕۆ و قەسر لەخۆ دەگرێت. پارێزگای سنە وەک ناوەندی نەتەوەیی، شارەکانی مەریوان، بانە، سەقز و بیجاڕ لەخۆ دەگرێت. لە باکووردا، پارێزگای ورمێ (ئازەربایجانی ڕۆژئاوا) بە شارە دێرینەکانی وەک مەهاباد، بۆکان، ورمێ و ماکۆ، وێنەیەکی فرەچەشنی مرۆیی دروست کردووە. لە باشووردا، پارێزگای ئیلام و ناوچە فراوانەکانی لوڕستان (خوڕەماوە، بروجرد و کۆودەشت) هەڵکەوتوون.
هەرچەندە لە ناوەندە ئەکادیمییەکاندا باس لە جیاوازیی زاراوە و مەزهەبی ناوچەی لوڕستان دەکرێت، بەڵام لە ڕووی مێژوویی و ڕەچەڵەکەوە وەک بڕبڕەی پشتی نەتەوەی کورد هەژمار دەکرێن. هاوکات کوردانی خوڕاسانی باکوور وەک دووری‌ترین نیشتەجێبوونی دیمۆگرافیی کورد لە ڕۆژهەڵاتدا ناسراون.
⬅️زمان و پاراوی؛ بۆنی کوردایەتی
یەکێک لە هەرە سیمای دیارەکانی ڕۆژهەڵاتی کوردستان، پاراستنی زمانی کوردییە بە هەموو شێوەزارەکانییەوە. لەم ناوچەیەدا زمان تەنها ئامرازی قسەکردن نییە، بەڵکو ناسنامەیەکە کە بۆنی کوردایەتی لێ دێت؛ لە هۆنراوەکانی نالی، مەحوی، هەژار و هێمنەوە بگرە تا دەگاتە گفتوگۆی ڕۆژانەی خەڵک لە کۆڵانەکاندا. دەوڵەمەندی و پاراوی زاراوەکانی سۆرانی، کورمانجی، کەلهوڕی، لەکی و هەورامی وای کردووە کە ڕۆژهەڵات ببێتە ناوەندی سەرەکیی پاراستنی فەرهەنگ و ئەدەبی کوردی لە بەرانبەر هەموو هەوڵەکانی سڕینەوەدا.
بەپێی توێژینەوەکانی سولەیمان چوکەڵی و ئامارە نێودەوڵەتییەکان، ژمارەی کورد لە ئێراندا لە نێوان ١٠ بۆ ١٢ ملیۆن کەس، نزیکەی ١٠٪ی دانیشتووانی وڵات، خەمڵێندرێت. کرماشان بە نزیکەی یەک ملیۆن دانیشتووان و ورمێ وەک دەیەمین گەورەشاری ئێران، ناوەندە سەرەکییەکانی نیشتەجێبوونن. کۆمەڵگەی ڕۆژهەڵات لەسەر بنەمایەکی هۆزایەتیی تۆکمە داڕێژراوە؛ لە باکوور هۆزەکانی شکاک، هەرکی و جەلالی، لە ناوەڕاست هۆزەکانی موکری، ئەردەڵانی و جاف، و لە باشوور و باشووری ڕۆژهەڵات هۆزە گەورەکانی کەلهوڕ، مەلەکشاهی، لەک و بەختیاری نیشتەجێن. ئەم فرەچەشنەییە لە ڕووی ئایینیشەوە ڕەنگی داوەتەوە، کە تێکەڵەیەکە لە مەزهەبەکانی سوننە و شیعە، لەگەڵ پێکهاتەی ڕەسەنی یارسان لە داڵاهۆ.
⬅️مێژوو و بزووتنەوەی سیاسی
ڕۆژهەڵاتی کوردستان مێژوویەکی پڕ لە بەرگری هەیە؛ لە پاراستنی قەڵای دمدم (١٦٠٩) و شۆڕشی شێخ عوبەیدوڵڵای نەهری (١٨٨٠) تا حاکمییەتی سمکۆی شکاک. لووتکەی ئەم خەباتە لە ساڵی ١٩٤٦ بە دامەزراندنی کۆماری کوردستان لە مەهاباد بە سەرۆکایەتی پێشەوا قازی محەمەد چەسپا. لە ئێستادا سێ ڕەوتی سەرەکی، نەتەوەیی-دیموکرات، چەپ و سۆشیالیست، و ئازادیخوازیی نوێ، نوێنەرایەتی بزووتنەوەی سیاسی دەکەن.
⬅️ئابووری و کێشەی کۆڵبەری
لە ڕووی ئابوورییەوە، ناوچەکە سەرەڕای سامانی سروشتی، بەهۆی پشتگوێخستنی پیشەسازییەوە گیرۆدەی قەیرانە. دیارترین نیشانەی ئەم قەیرانە دیاردەی کۆڵبەرییە، کە بۆ بەشێکی زۆر لە خەڵکی ناوچە سنوورییەکان تاقە سەرچاوەی بژێوی مایەوە
بۆ نوسینی ئەم وتارەم پشتم بەستوە بەسەرچاوەکان: عەلی ئەسغەری شەمیمی (جوگرافیای کوردستان)، مەتین ڕۆژهەڵاتی (مێژووی سیاسی)، شیکارییەکانی سولەیمان چوکەڵی